Reforma26 Kompas Jutra
Tekstowa podstrona
Drodzy Państwo.
W związku z czekającymi nas zmianami związanymi z reformą edukacji, chciałbym państwi zaprezentować treści które mogą wyjaśnić to, co się będzie działo w najlbiższym czasie:
Od 1 września 2026 r. szkoły podstawowe rozpoczną wdrażanie zmian programowych i organizacyjnych przygotowanych w ramach reformy „Reforma26. Kompas Jutra”. W pierwszym roku nowa podstawa programowa i nowe ramowe plany nauczania obejmą klasy I i IV. W następnych latach będą stopniowo wprowadzane w kolejnych rocznikach.
Kompas Jutra nie jest nazwą jednego aktu prawnego, lecz określeniem szerszej reformy. Jej założeniem jest silniejsze powiązanie wiedzy z praktycznym działaniem, rozwijaniem kompetencji oraz budowaniem sprawczości ucznia. Dla szkół będzie to oznaczać nie tylko zmianę treści nauczania i nazw niektórych przedmiotów, lecz także inne podejście do planowania zajęć, współpracy nauczycieli i organizacji procesu uczenia się.
Podstawa prawna reformy
Podstawę prawną zmian, które wejdą w życie 1 września 2026 r., stanowią następujące rozporządzenia:
- rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (Dz. U. z 2026 r. poz. 378).
- rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 12 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz. U. z 2026 r. poz. 380).
- rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 8 lipca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym (Dz. U. z 2026 r. poz. 958).
Rozporządzenie z 8 lipca 2026 r. nie ustanawia odrębnej podstawy programowej. Nowelizuje podstawę określoną w rozporządzeniu z 11 marca 2026 r., między innymi poprzez wprowadzenie w klasie VIII przedmiotu kształcenie obronne w miejsce przewidzianej wcześniej edukacji dla bezpieczeństwa. Wszystkie trzy akty zostały już ogłoszone, ale zaczną wywoływać skutki prawne 1 września 2026 r.
Reforma będzie wdrażana etapami
W roku szkolnym 2026/2027 nowa podstawa programowa będzie stosowana w klasach I i IV. W kolejnych latach obejmie następne roczniki:
- w roku szkolnym 2027/2028 – klasy I-II oraz IV-V;
- w roku szkolnym 2028/2029 – klasy I-III oraz IV-VI;
- w roku szkolnym 2029/2030 – klasy I-VII;
- od roku szkolnego 2030/2031 – wszystkie klasy szkoły podstawowej.
Kształcenie obronne będzie realizowane w klasie VIII od roku szkolnego 2027/2028. Nowa podstawa dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym będzie natomiast stosowana od 1 września 2026 r. wobec wszystkich uczniów tej grupy, niezależnie od klasy. W okresie przejściowym w jednej szkole będą równolegle funkcjonowały dotychczasowe i nowe podstawy programowe oraz odpowiadające im ramowe plany nauczania. Dyrektor będzie musiał dokładnie ustalić, które programy nauczania, podręczniki, rozkłady godzin i rozwiązania organizacyjne dotyczą poszczególnych oddziałów.
Wiedza, kompetencje i sprawczość
Punktem odniesienia dla reformy jest opracowany przez Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy Profil absolwenta i absolwentki przedszkola i szkoły podstawowej. Dokument opisuje wartości, kompetencje, sprawczość oraz obszary wiedzy istotne dla rozwoju ucznia. Profil absolwenta nie jest jednak źródłem prawa ani dodatkowym programem, który szkoła będzie zobowiązana realizować. Obowiązki nauczycieli i dyrektorów będą wynikały przede wszystkim z podstawy programowej oraz pozostałych przepisów prawa oświatowego.
Nowa podstawa programowa będzie łączyć cztery wzajemnie powiązane elementy:
- Wiedzę.
- Kompetencje fundamentalne.
- Kompetencje przekrojowe.
- Sprawczość.
Do kompetencji fundamentalnych zaliczono kompetencje językowe, matematyczne, cyfrowe i ruchowe. Kompetencje przekrojowe obejmą rozwiązywanie problemów, krytyczne i kreatywne myślenie, współpracę, dbanie o innych, kierowanie sobą oraz dbanie o siebie. Ich rozwijanie będzie wspólnym zadaniem wszystkich nauczycieli. Kompetencje językowe będzie kształtował nie tylko nauczyciel języka polskiego, lecz także nauczyciel matematyki, gdy poprosi ucznia o wyjaśnienie sposobu rozwiązania. Kompetencje cyfrowe będą mogły być rozwijane na historii lub przyrodzie podczas analizy wiarygodności źródeł. Współpraca będzie doskonalona na różnych przedmiotach, jeżeli uczniowie otrzymają wspólny cel, określone role i odpowiedzialność za rezultat pracy zespołu.
Reforma nie będzie oznaczać rezygnacji z wiedzy. Nadal pozostanie ona podstawą rozumowania, krytycznej analizy i podejmowania decyzji. Zmieni się natomiast sposób jej wykorzystywania. Uczeń będzie miał nie tylko odtwarzać informacje, lecz także analizować je, łączyć, stosować w nowych sytuacjach, uzasadniać wybory i oceniać efekty własnej pracy.
Doświadczenia edukacyjne
Ważnym elementem nowej podstawy będą doświadczenia edukacyjne, czyli zaplanowane sytuacje uczenia się, w których uczniowie podejmują działania, współpracują, rozwiązują problemy, prezentują rezultaty oraz zastanawiają się nad własnym sposobem uczenia się.
Doświadczeniem edukacyjnym będzie mogła być między innymi:
- Obserwacja lub eksperyment.
- Analiza materiałów źródłowych.
- Debata.
- Praca terenowa.
- Zaprojektowanie rozwiązania technicznego.
- Przygotowanie wystawy, prezentacji lub kampanii.
- Rozwiązanie problemu występującego w szkole albo środowisku lokalnym.
Doświadczenia edukacyjne nie będą odrębnym przedmiotem ani dodatkową godziną w planie. Będą sposobem organizowania procesu uczenia się w ramach poszczególnych zajęć. Nauczyciel dobierze metody i narzędzia do celu lekcji, wieku uczniów oraz warunków szkoły. Nie każda lekcja będzie musiała przyjmować formę projektu. Ważne będzie jednak, aby uczeń częściej wykonywał działania wymagające samodzielnego myślenia, podejmowania decyzji i wykorzystania wiedzy w praktyce.
Moduły interdyscyplinarne i wymagania do wyboru
Nowa podstawa programowa będzie obejmować sześć modułów interdyscyplinarnych:
- Bezpieczeństwo i obrona.
- Moduł medialny.
- Moduł filozoficzny.
- Moduł ekonomiczno-finansowy.
- Moduł klimatyczny.
- Moduł kultura.
Moduły nie staną się odrębnymi przedmiotami ani dodatkowymi zajęciami. Ich treści zostaną rozmieszczone w podstawach programowych różnych przedmiotów. W praktyce ich realizacja będzie wymagała współpracy nauczycieli, na przykład uzgodnienia kolejności tematów, wykorzystania wspólnych źródeł lub przedstawienia jednego zagadnienia z kilku perspektyw. W podstawach części przedmiotów przewidziano także wymagania do wyboru. Nauczyciel zdecyduje, które z nich zrealizuje z daną klasą, biorąc pod uwagę potrzeby i zainteresowania uczniów oraz możliwości szkoły. Wymagania te nie będą sprawdzane na egzaminie ósmoklasisty.
Zmiany w organizacji nauczania
Nowe ramowe plany nauczania będą wprowadzane razem z kolejnymi rocznikami. Docelowo przewidziano:
- Zwiększenie wymiaru edukacji wczesnoszkolnej z 20 do 21 godzin tygodniowo.
- Przyrodę w klasach IV-VI, w wymiarze trzech godzin tygodniowo w każdej klasie.
- Zajęcia praktyczno-techniczne w klasach IV-VI, w wymiarze dwóch godzin tygodniowo, w miejsce techniki.
- Edukację obywatelską w klasach VI i VII, w wymiarze jednej godziny tygodniowo, w miejsce wiedzy o społeczeństwie realizowanej obecnie w klasie VIII.
- Zwiększenie łącznego wymiaru godzin do dyspozycji dyrektora w cyklu klas IV-VIII z czterech do sześciu.
W roku szkolnym 2026/2027 przyroda i zajęcia praktyczno-techniczne pojawią się w klasie IV. W klasie V zostaną wprowadzone rok później, a w klasie VI w roku szkolnym 2028/2029. Edukacja obywatelska rozpocznie się w klasie VI w roku szkolnym 2028/2029.
Zajęcia praktyczno-techniczne będą umieszczane w tygodniowym planie w blokach dwugodzinnych. Przyroda będzie organizowana w blokach obejmujących co najmniej dwie godziny. Rozwiązanie ma umożliwić prowadzenie obserwacji, doświadczeń, pracy terenowej, zadań warsztatowych i projektów.
Dyrektor będzie musiał uwzględnić nie tylko odpowiedni układ godzin, lecz także dostępność pomieszczeń i wyposażenia, zasady bezpieczeństwa, czas potrzebny na przygotowanie stanowisk oraz kwalifikacje nauczycieli.
Bezpieczeństwo na zajęciach z wychowawcą
Od 1 września 2026 r. w klasach IV-VIII co najmniej jedna godzina zajęć z wychowawcą w miesiącu będzie przeznaczana na rozwijanie umiejętności bezpiecznego zachowania w sytuacjach zagrożeń występujących w czasie pokoju i wojny. Szkoła powinna przygotować spójny plan tych zajęć, dostosowany do wieku uczniów, lokalnych uwarunkowań i obowiązujących procedur. Warto uwzględnić między innymi zasady reagowania na alarmy, ewakuację, udzielanie pierwszej pomocy, rozpoznawanie dezinformacji oraz korzystanie z wiarygodnych komunikatów.
Tydzień projektowy
Obowiązek organizowania tygodnia projektowego będzie wprowadzany stopniowo:
- w roku szkolnym 2027/2028 – w klasach IV-V;
- w roku szkolnym 2028/2029 – w klasach IV-VI;
- w roku szkolnym 2029/2030 – w klasach IV-VII;
- od roku szkolnego 2030/2031 – w klasach IV-VIII.
Szkoła będzie mogła zorganizować tydzień projektowy fakultatywnie już w roku szkolnym 2026/2027. W kolejnych latach rozwiązanie to będzie mogło być stosowane również w klasach, które nie zostały jeszcze objęte obowiązkiem. Podczas tygodnia projektowego uczniowie będą realizować w grupach międzyprzedmiotowe projekty ukierunkowane na rozwiązanie konkretnego problemu. Projekt będzie obejmował wybór tematu, określenie celów, zaplanowanie i wykonanie działań oraz publiczne przedstawienie rezultatów. Wcześniejsze przeprowadzenie tygodnia projektowego warto potraktować jako pilotaż. Pozwoli on sprawdzić sposób tworzenia zespołów, podział obowiązków między nauczycielami, organizację opieki, wykorzystanie pomieszczeń oraz sposób prezentowania efektów pracy.
Co powinien zrobić dyrektor?
Przygotowując szkołę do reformy, warto podjąć następujące działania:
- Ustalić harmonogram obejmowania kolejnych klas nową podstawą.
- Przeanalizować przepisy w zespołach nauczycielskich.
- Zweryfikować szkolny zestaw programów nauczania.
- Dostosować arkusz organizacyjny i plan zajęć.
- Sprawdzić kwalifikacje nauczycieli.
- Ocenić wyposażenie pracowni i innych pomieszczeń.
- Zaplanować współpracę dotyczącą modułów interdyscyplinarnych.
- Ustalić sposób realizacji doświadczeń edukacyjnych bez tworzenia zbędnej dokumentacji.
- Opracować plan zajęć z wychowawcą dotyczących bezpieczeństwa.
- Zapewnić nauczycielom odpowiednie doskonalenie zawodowe.
- Przekazać rodzicom informacje o zmianach dotyczących poszczególnych klas.
- Rozważyć pilotażową organizację tygodnia projektowego.
Co powinien uwzględnić nauczyciel?
Przy planowaniu zajęć pomocne będą następujące pytania:
- Jaką wiedzę i które wymaganie z podstawy programowej będę realizować?
- Co uczeń będzie faktycznie robił?
- Którą kompetencję będzie rozwijał?
- Jaką decyzję będzie mógł podjąć samodzielnie?
- Po czym rozpoznam, że osiągnął cel?
- Jaką informację zwrotną otrzyma?
Nie trzeba rozwijać wszystkich kompetencji podczas jednej lekcji. Lepiej wybrać jedną lub dwie, które naturalnie wynikają z celu zajęć, i zaplanować aktywność pozwalającą uczniowi rzeczywiście je wykorzystać.
Reforma zaczyna się od sposobu pracy
Kompas Jutra nie powinien zostać sprowadzony do wymiany dokumentów, podręczników i nazw przedmiotów. Jego istotą będzie tworzenie sytuacji, w których uczeń korzysta z wiedzy, stawia pytania, analizuje informacje, współpracuje, podejmuje decyzje i wyciąga wnioski. Nie będzie to wymagało organizowania rozbudowanych przedsięwzięć na każdej lekcji. Konieczne stanie się jednak świadome planowanie tego, co uczeń ma zrobić, czego powinien się nauczyć i w jaki sposób wykorzysta zdobytą wiedzę.
Dobrze przygotowana szkoła powinna ograniczać przypadkowe aktywności na rzecz celowo zaplanowanych doświadczeń. Powinna wzmacniać współpracę między nauczycielami zamiast utrwalać izolację poszczególnych przedmiotów. Powinna także odchodzić od mechanicznego odtwarzania informacji na rzecz rozumienia wiedzy i jej odpowiedzialnego wykorzystywania.
Artykuł opracowała: Joanna Woronko – pedagog i trenerka oświaty z wieloletnim doświadczeniem w pracy z uczniami i nauczycielami